Yunus Emre'de Barış ve Mutluluk

OSMAN TÜRER*

“Barış” ve “mutluluk”, tarihin her döneminde olduğu gibi, bugün de in­sanlığın peşinde koştuğu en önemli hedeflerdendir. Bununla beraber, insanlığın gerçek barış ve mutluluğa çoğu zaman ulaşamadığı da bir gerçektir. Özellikle günümüz insanlığı, barış ve mutluluktan çok daha uzak bir görü­nüm arz etmektedir. Biz burada, çok geniş kapsamlı olan “barış” ve “mutluluk” kavramları­nı, Yunus’un duygu ve düşünce sistemi çerçevesinde kısaca incelemeye çalışacağız. Bunu yaparken de, başvuracağımız temel kaynak, yine Yunus’un ölümsüz “Divan”ı olacaktır.

Öncelikle bir hususu gözden uzak tutmamak gerekir: Yunus Emre, her şey­den önce samimi ve fikrî seviyesi çok yüksek bir Müslümandır. Ayrıca o, “insân-ı kâmil” diye tabir edilen olgunluk seviyesine ulaşmış bir sûfidir. Bu demektir ki, Yunus’un duygu, düşünce ve davranışlarına yön veren temel faktörler, İs­lâm ve tasavvuftur. Hatta tasavvufun da dayandığı asıl kaynak İslâm olduğu­na göre, Yunus’u Yunus yapan yegâne manevi temelin İslâm inanç ve düşüncesi olduğunu söyleyebiliriz. Nitekim kendisi de, “Pişrev bize Kur’an durur.” demek suretiyle, Kur’an’ı kendisine rehber edindiğini açıkça ifade etmiştir. Ayrıca,

“Yûnus’un sözi şiirden, ammâ aslı(dur) Kitâb’dan

Hadis ile dinene key (bilgil) sâdık olmak gerek”

beytinde de, yazdığı şiirlerin mâna kökünü Kur’ân’ın teşkil ettiğini ve Hz. peygamberin sözlerine uymak gerektiğini söylemektedir.

Yunus’un şiirleri baştan sona dikkatle incelendiğinde, bu şiirlerde ulaşıl­mak istenen asıl hedefin, hem fert, hem de toplum plânında sahip olunacak gerçek bir barış, huzur ve mutluluk olduğu hemen fark edilecektir. O’na göre ruhen ve ahlâken kemale ermiş insan, iç huzurunu ve mutluluğu elde et­miş demektir. İnsanın ruhî ve ahlâki kemale ermesinin, Yunus’a göre en önemli şartı, kendi benliğinden sıyrılıp, maddî, süflî ve nefsanî duygulardan arınarak, gerçek bir aşkla Mutlak Hakikat’e, yani Allah’a bağlanmaktadır.

“Her da’viden geçen kişi, Dost’dan yana uçan kişi

Işk şerbetin içen kişi, geh esrük geh mestân ola”

diyen Yunus bu noktada ilahî aşka çok büyük bir önem atfetmektedir.

Yaratıcı ile ruhî ve kalbi bir irtibat kuramamış ve ilahî aşktan nasiplenememiş olanla­rı, Yunus kuru bir ağaca benzetir:

“Kurı ağacı n’ideler, kesüp oda yakalar

Her kim âşık olmadı, benzer kurı ağaca”

Yunus, bir şiirinde de bu aşk sayesinde Hak yolunu bulduğunu ve nefsanî duygulardan arındığım şöyle dile getirmektedir:

“ Andan berü kim ışkun benümle yoldaş oldı

Rahman yoluna beni göstermeğe baş oldı

Işk nefs iline akdı, ne buldıyısa yakdı

Kibir kal’asın yıkdı, anda çok savaş oldı

Işk aldı elüm benüm, gösterdi toğrı yolum

Hakk’a şükür kim lıâlüm, bayağıdan hoş oldı.”

Yunus’a göre, bu aşktan mahrum olan gönüller viraneye benzer. Buna kar­şılık, Nemrud’un ateşini Hz. İbrahim için gül bahçesine dönüştüren, yine bu aşktır:

،،Işk bir ulu nazardurur, âşık canlar erenlerdür

Işka düşmeyen gönüller, virândurur şâr olmadı.

İbrahim’e Nemrud odın, ışkdur gülistan eyleyen

Işkdan nazar ericeğez, gülzâr oldı nâr olmadı”

Yunus’a göre benliğinden sıyrılamayan kimsenin mutlak mânâda Hakk’a ulaş­ması ve huzura kavuşması mümkün değildir.

“Yunus imdi dimegil, Dost’ı girçek severin

Dost’ı girçek sevenler, benliğin elden kodı”

“İstemegil Hakk’ı ırak, gönüldedür Hakk’a durak

Sen senliğin elden bırak, tenden içerü candadır”

“Yûnus sen seni gider, her n’iderse Dost ider

Aczüni bil epsem ol, var ışk rengine boyan”

“Kime kim Dost gereğise, eydeyin ne kılasını

Terk eyleye kendüzini, hiç anmaya n’olasını

Dost’dan yana giden kişi, kendüzinden geçmek gerek

Dost yağmalar can şarını, alup gönül kalesini”

beyitlerinde ve daha pek çok şiirinde Yunus, gerçek Hak âşıklarında benlik duygusunun bulunamayacağını dile getirmektedir. Bu hale ulaşan bir insan, her şeyden geçer ve o Yüce Varlık’ta fani olur. Bu halin, ruhî sükûnetin ve iç huzurunun zirvesini teşkil ettiğini Yunus’un şu beyitleri ne kadar güzel anlatmaktadır:

“ Canlar canını buldum, bu canım yağma olsun

Assı ziyandan geçdüm, dükkânum yağma olsun

İkilikden usandum, birlik hanına kandum

Derdi şarabın içdüm, dermanum yağma olsun

Yûnus ne hoş dimişsin, bal u şeker yimişsin

Ballar balını buldum, kovanım yağma olsun”

Gönül dünyasına Allah aşkını yerleştiren ve kişiyi Allah’tan uzaklaştıran en önemli sebeplerden biri olan benlik duygusundan arınan bir insan, bu temel özelliklerinin tabiî bir uzantısı olarak, nefsanî arzularının peşinde koşmaz, dünyaya asla aldanmaz ve boş heveslere iltifat etmez. Ayrıca böyle bir kişi kimseye düşmanlık beslemez, herkese sevgi ve hoşgörü ile bakar. Yunus’a göre bütün bu özellikler de kişiyi Hakk’a ulaştıran birer vasıtadır. 0, şu beyit­lerinde de bu hususu dile getirir:

،،Vasf-ı hâlüm eydiserem, vuslat hâlin bilenlere

Yidi dürlü nişan gerek, hakikate irenlere

 

Bu yidisinden birisi, eksük olursa olmaya

Bir nesne eksük gerekmez, bu sarp yola varanlara

 

Evvel nişânı budurur, yermeye cümle milleti

Yerenler yerini kaldı, yir değmedi yirenlere

 

İkinci nişânı oldur kim, nefsini semirtmeye

Zinhar siz andan olmanuz, nefsine kul olanlara

 

Üçüncü nişânı budur, cümle heveslerden geçe

Hevesler eri yolda kor, yitemez yol varanlara

 

Dördüncü nişânı oldur, dünyadan münezzeh ola                                                             ٠’

Dünye seni sayru eyler, ne kul kaysı sayrulara

 

Yûnus yidi nişân didi, evet üçüni gizledi

Anı dahi diyüvirem, gelüp halvet soranlara”

Yunus’a göre insanın en büyük düşmanı ve tüm endişelerinin kaynağı nefistir. Dolayısıyla bu endişelerden kurtulup, huzur ve mutluluğa ulaşmak için “nefsin başını kesmek” gerekir. O, şu beytiyle bunu dile getirmektedir:

“Hayra döndi benüm işüm, endişeden âzâd başum

Nefsimün başını kesdüm, kanadlanup uçar oldum”

Yunus, insanları Hak’tan uzaklaştıran, onları türlü türlü sıkıntılara sevk eden ve gerçek mutluluktan ayıran en önemli sebeplerden birisi olarak da, dünya sevgisi ve bağlılığı üzerinde durur.

،،Bu dünyaya kalmayalım, fânidir aldanmayalım

Bir iken ayrılmayalım, gel Dost’a gidelim gönül

Biz bu cihandan geçelüm, ol Dost iline uçalum

Arzu hevâdan geçelüm, gel Dost’a gidelim gönül

Bu dünya olmaz pâyidâr, aç gözüni canun uyar

Olgıl bana yoldaş u yâr, gel Dost’a gidelim gönül

Ölüm haberi gelmedin, ecel yakamuz almadın

Azrail hamle kılmadın, gel Dost’a gidelim gönül”

Yunus’a göre, bir insanın kalbinde ilahi âşk ile dünya sevgisi ve buna bağlı duygular asla bir arada bulunmaz; birinin olduğu yerde öbürünün yer alması mümkün değildir:

“Diliyle ışk diyenler, bilmezler ışk neydüğiııi

Işkdan haber eyitmesün, kim dünya izzetin seve

Her kim izzetden geçmedi, âşıklık bülıtandur ana

Geçimez dost döşeğine, at u katır yahut deve”

O’na göre bu geçici dünyaya gönül bağlamanın sonu pişmanlıktır:

“Bu dünyaya gönül viren son-ucı pişman olısar

Dünya benüm didükleri, hep ana düşman olısar”

Dünya sevgisini gönülden atmak ise Yunus’a göre “ibadetlerin başı’,dır:

“ Seversen dünyeyi mihnet bulasın

Erenler sırrını kaçan tuyasın

İbâdetler başıdur terk-i dünyâ

Eğer mü’minsen ana inanasın”

Derunî bir aşkla Yaratıcı’sına bağlanan kimsenin, O’nun emirlerine ters düşen bir davranışta bulunması ve O’na kullukta kusur etmesi düşünülemez. Çünkü o kimse huzur ve mutluluğu Yaratıcısına mutlak itaatte bulur. İtaatsizlik ise onun için büyük bir kusur ve sınırsız ıstırab sebebidir. Meselâ, ölüm anını tasvir eden bir şiirinin son beyitinde şöyle der:

“Yûnus imdi tevbeye gel, can sendeken eyle amel

Işkıla gel kuşanıgör, bu dervişlik pelhengini”

O’nun şu beyitleri de, Tanrı’ya itaate ve dinin gereklerini yerine getirmeye verdiği önemi göstermektedir:

“Âşık olan miskin olur, Hak yoluna teslim olur

Her ne dirsen boyun tutar, çare yok gönül yıkmağa”

“Dimesin kim müsülmanam, Çalab emrine fermânam

Tutmaz ise Hak sözüni, fayda yokdur dinden ana”

“Okudun yidi musfafı, hâ tâat gösterür safî

Çünki amel eylemedim, gerekse var yüz yıl okı”

“Hey gel amel idelüm, elümüz irer iken

Ecel irer ansuzun, irmezüz saııumuza”

Yunus, dinî vazifeler içerisinde özellikle namaz üzerinde çokça durur. Çün­kü O, namazın “dinin direği” olduğunu ve onun insanı ne derece Allah’a yak­laştırdığım çok iyi bilmektedir. Onun için, “Divan’ında yer alan üç ayrı şiirde, namaz ibadetinin önemini anlatmaktadır.

Yunus Emre, yapılan dinî ibadetler konusunda çok önemli bir konu üzeri­ne dikkatimizi çekmektedir. O da, ibadetlerin mutlaka gerçek bir aşk ve ihlasla yapılması, riyâ duygusu karıştırılmamasıdır. Hatta sadece ibadetlerin değil, elde edilen ilmin dahi bu aşkla beraber olması gerekir. İlâhî aşkın eşlik etmediği ilmin de ibadetin de insana bir faydası yoktur.

“Miskîn Yûnus zelır-i katil, ışk elinde tiryâk olur

Ilm ü amel zühd ü tâat, bes ışksuz helâl olmaya”

Yunus, şiirlerinde bir taraftan ferdin iç dünyasını ve Tanrı ile olan münasebetlerini ele alırken; öbür taraftan onun diğer insanlarla ilişkilerini ve bu ilişkilerde nasıl bir tavır sergilemesi gerektiğini de geniş olarak işlemiştir.

Yunus’un, bu tür şiirlerinde de toplumsal barışı ve mutluluğu hedef aldığını görüyoruz. O, bu noktada fert plânında görmek istediği ideal insan tipi­nin diğer insanlara karşı sergileyeceği davranış tarzlarını ortaya koymaya çalışmaktadır. Bu davranış tarzlarının toplumda herkes tarafından uygulan­ması halinde, gerçek anlamda sosyal barış ve mutluluğun teessüs edeceğine inanmaktadır.

Öyleyse nedir bu davranış tarzları?

Yunus bu konuda da “sevgi” unsuruna en ön plânda yer vermektedir. Bu sevgi de, yine Allah sevgisinin bir tezahürüdür. Yaratıcı’yı seven kimse, 0’nun yarattığı her şeyi sever.

Yaratıklar içerisinde sevilmeye en lâyık olan da, Tanrının “eşref-i mahlûkât” olarak yarattığı insandır. Bu yüzden, Yunus’un in­san sevgisi çok geniş kapsamlı olup, bütün insanları kucaklamadadır.

O’nun en büyük hedefi, bu sevgiyi toplumda hâkim kılmaktır.

“Ben gelmedim da’viyiçün, benüm işüm seviyiçün

Dost’ım evi gönüllerdür, gönüller yapmağa geldüm”

Yunus’a göre, Tanrı’nın mekânı durumundaki insan kalbini inciten kimse, iki cihanda da bedbahttır, üstelik gönül kıran kimsenin ibadeti de makbul değildir. Şu beyitler bu düşüncenin veciz ifade­leridir:

“Ak sakallı pir hoca, bilemez hâli nice

Emek yimesün hacca, hir gönül yıkarısa

Gönül Çalab’un tahtı, Çalab gönüle baktı

İki cihan bedbahtı, kim gönül yıkarısa”

“Bir kez gönül yıkdunısa, bu kılduğun namaz değül

Yitmişiki millet dahi, elin yüzün yumaz değül”

“Bin kiz hacca vardunısa, bin kez gazâ kıldunısa

Bir kez gönül sıdunısa, gerekse var yollar dokı”

“Şeyh u dânişmend ü fakı, gönül yapan bulur Hakk’ı

Sen bir gönül yıkdunısa, gerekse var yüz yıl okı”

Yunus, insanların doğruluktan ayrılmamalarını tavsiye eder ve doğruluğun hem ferdin Hakk’a vasıl olmasında, hem de sosyal barış ve mutluluğun temininde son derece önemli olduğunu vurgular:

“Kimde kim toğruluk var, Hak Çalab anı sever

İki cihâna yarar, ol erün sermâyesi”

Sosyal münasebetlerde Yunus’un önem verdiği bir başka prensip de, birlik ve beraberliktir

İkiliği terk itgil, birlik makâmın dutgıl

Canlar cânın bulasın, işbu dirlik içinde”

“Birisen birliğe gel, ikiyi bırak elden

Bütün ma’nâ bulasın, sıdk u imân içinde”

“Sen ü ben olıcağız, iş ikilikde kalur

Çıkduk ikilik evinden, sen ben yağmaya virdük”

Bunlardan başka Yunus, sosyal barış ve mutluluğun tesisi için, insanların kin tutmamak, dedi-kodu yapmamak, gurur ve kibirden kaçınmak, başkalarının kusur ve ayıbını araştırmamak, fakir ve hastaları koruyup gözetmek, ikiyüzlülükten sakınmak gibi ahlâk kurallarına riayet etmelerinin de mutlaka gerekli olduğunu, birçok beytinde dile getirir.

“Giderdüm gönlümden kini, kin tutanın yokdur dini

İy yârenler ben bu sözi, uludan işitdüm ahî”

“Adumuz miskindür bizüm, düşmanımuz kindür bizüm

Biz kimseye kin tutmazuz, kamû âlem birdür bize”

“Ben emin olsam diyen, ya eminlik isteyen

Geçsün bu kâl ü kıylden, toprağa ursun yüzin”

“Bir hasteye vardumsa, bir içim (su) virdünise

Yarın anda karşu gele, Hak şarâbın içmiş gibi”

Yunus bütün bu düşünceleriyle, ahlâken üstün bir toplum hedeflemektedir.

Maddenin kıskacında bunalan, mânâya ve sevgiye hasret günümüz insanlığının önünde Yunus Emre, canlı bir barış ve mutluluk timsali olarak durmaktadır. 0 halde son sözü yine O’na bırakalım:

Gelün tanışık idelüm, işün kolayun tutalum, Sevelüm sevilelüm, dünyeye kimse kalmaz”

 

*Prof. Dr. Osman Türer, Kilis 7 Aralık Üniversitesi,

Atatürk Kültür Merkezi Yayını, sayı 69, Uluslararası Yunus Emre Sempozyumu Bildirileri (Ankara, 7-10 Ekim 1999)’nden alıntıdır.