Usûl-i Hadis -5

                                                              HADİS İLMİNİN DALLARI

  1. Râvîler Tarihi İlmi (İlmu Tarihu’r-Ruvât) [1]

Hadis rivâyeti açısından ravilerin biyoğrafilerini, tabakalarını… veren ilimdir

Hadis ravilerini inceleyen İlmu’r-Rical’in bir bölümüdür. Ravilerin hallerini, doğum-ölüm tarihlerini, kimlerden hadis aldıklarını, hadis alış yer ve tarihlerini, kendilerinden rivayette bulunanları, seferlerini konu olarak alır.

Bu ilim de hadis rivayetiyle birlikte doğmuştur. İsnadları teşkil eden ravilerin hallerini bilmek hadisleri tanımada ilk adımı teşkil ettiğinden Tarihu’r-Ruvat İlmi, Hadis İlminin en önemli kollarından birisidir.

Bu konuda en tanınmış eserlerden birkaçı:

  1. a) et-Tabakatu’l-Kübra, İbn Sa’d (168/230h./784-844m.)
  2. b) et-Tarihu’l-Kebir, el-Buhari.
  3. c) Tehzibu’t-Tehzib, İbnu Haceri’l-Askalani.
  4. d) İsabe, İbn Hacer.
  1. Hadislerin Vürûd Sebepleri İlmi (İlmu Esbabi Vurudi’l-Hadis)

Hadislerin söyleniş veya bir fiil bildiriyorsa işleniş sebeplerini konu olarak alan ilme denir. Kur’an-ı Kerim için Esbabu’n-Nüzul İlmi ne ise, hadisler için Esbabu Vurudu’l-Hadis ilmi odur.

Bu ilim daha çok hadislerin nasih ve mensuhunu anlamada yardımcı olur. Ayrıca hadislerin taşıdığı hükmü anlamaya da yardım eder.

Esbabu Vurudi’l-Hadis konusunda yazılan en önemli eser, İbnu Hamze ed-Dimeşki’nin (1054-1120h./1644-1708m.) el-Beyan ve’t-Ta’rif fi Esbabi Vurudi’l-Hadisi’ş-Şerif adlı kitabıdır.

Hadislerin daha iyi anlaşılmasını sağlayan bu dalda, Suyûtî’nin “el-Lüma” isimli bir eseri vardır.

  1. Garîbu’l-Hadis İlmi

Hadis metinlerinde geçen, az kullanıldığı veya Arapça’ya sonradan girdiği için anlaşılması zor olan kelimelerin açıklanması bu ilmin konusunu teşkil eder.

Hadis lafızlarında anlaşılmayan sözleri açıklayan ilme denir.Müşkilu’l-Hadis İlmi de denir. Hadislerin iyice anlaşılabilmesi için bu ilme kesin ihtiyaç vardır; çünkü bir hadisten hüküm çıkarma ancak onun iyice anlaşılabilmesi ile mümkündür. Hadis iyice anlaşılmazsa çıkarılan hüküm yanlış olur.

Hz. Peygamber herkesin anlayabileceği fasih ve açık bir Arapça ile konuştuğu için hadislerde kapalılık ve anlaşılmayan bir taraf yoktur. Bu yüzden sahabe için onun sözlerini anlamamak diye bir şey sözkonusu olmamıştır. Bununla birlikte, sahabilerin çoğu Hz. Peygamber’in sözlerinde anlayamadıkları yerler olursa sorup öğrenmişlerdir.

Hz. Peygamber’in ölümünden sonra yabancı milletlerden İslam’a girenlerin sayısı artınca Arap dilinin kendi ifade özellikleri içinde söylenmiş hadislerin herkesçe anlaşılmama durumu baş göstermiştir. Gerçekten de yeni müslüman olmuş milletlerin hadisleri Araplar kadar anlamasına imkan yoktur. Ayrıca hadislerin iyice anlaşılabilmesi belli bir İslami kültürü gerektirir. Yeni müslüman olmuş bir yabancıdan böyle bir kültür beklenemez. İşte hadislerin herkes tarafından kolaylıkla anlaşılabilmesi için onun yüksek ifadelerini, anlaşılmayan yerlerini izah etmek Garibu’l-Hadis İlminin doğuş sebebidir.

Aynı şekilde Kur’an-ı Kerim’in anlaşılmayan lafızlarını izah etmeyi konu olarak alan Garibu’l-Kur’an adlı bir ilim daha vardır. Garibu’l-Kur’an konusunda yazılan bazı eserlerin hadislerin garib lafızlarının izahını da içine aldığı görülür. Bu durum İslam Dini’nin iki ana kaynağına ait bilgilerin bir süre beraber olduklarını gösterir. Kitabu’l-Garibeyn isimli eserler bu şekilde Kur’an-ı Kerim ve hadislerin garib lafızlarını izah eden kaynaklardır. Yalnız hadisin garib lafızlarına ayrılmış önemli eserler ise şunlardır:

  1. a) Garîbu’l-Hadis, Ebû Ubeyd el-Kaasım b. Sellam (157-224h./773-838m.)
  2. b) Garîbu’l-Hadis, İbn Kuteybe
  3. c) el-Fâik fi Ğaribi’l-hadis, Zemahşerî.
  4. d) en-Nihâye fi Ğaribi’l-hadis, İbnü’l-Esîri’l-Cezeri (544-606h./1149-1209m)
  1. İlelü’l-Hadîs İlmi (İlmu İlelü’l-Hadis)

Herkesin farkedemediği, ancak hadis uzmanlarının tesbit edebildiği ve hadisin sıhhatine engel olan gizli kusurları araştıran bir ilimdir

Dış görünüşü sahih olan bazı hadislerde herkesin anlayamayacağı gizli kusurlar bulunur. Bu kusurlara illet denir. İllet kelimesinin çoğulu ilel gelir. İlelü’l-Hadis hadislerin illetleri demektir. Hadislerin herkesin farkedemeyeceği gizli kusurlarını inceleyen İlme ise İlelü’l-Hadis İlmi denir.

Hadislerin illeti dışarıdan farkedilemiyecek şekilde gizli olduğu için İlelü’l-Hadis konusu hadis ilimlerinin en karışık ve en zor olanı sayılmıştır. Buna rağmen İslam alimleri Hadis İlminin her kolunda olduğu gibi bu önemli bölümünde de kıymetli eserler vermişlerdir. Birkaç tanesini kaydediyoruz.

  1. a) Kitabu’l-İlel ve Ma’rifetü’r-Rical, Ahmed b. Hanbel
  2. b) Kitabu’l-İlel, et-Tirmizi.
  3. c) Kitabu’l-İleli’l-Hadis, İbn Ebi Hatim er-Razi.
  4. d) El-İlelü’l-Varide fi Ahadisi’n-Nebeviyye, ed-Darekutni (306-385 h./918-995m)[2]
  1. Muhtelifu’l-Hadîs İlmi

Bu ilim, gerçekte olmadığı halde dış görünüşü bakımından aralarında çelişki var gibi görünen hadisleri ele alır ve görünürdeki bu çelişkiyi giderir. Bu sahada İbn Kuteybe’nin yazdığı “Te’vilu Muhtelifi’l-Hadis” adlı eseri, hadis Müdafaası adıyla Türkçe’ye çevrilmiştir.

  1. Nâsih ve Mensûh İlmi

Biri diğerinin hükmünü ortadan kaldıran hadisleri konu edinen bir ilimdir. Bu sahanın en önemli kaynağı Hâzimî’nin “el-İ’tibâr” adlı eseridir.

[1] İsmail lütfü Çakan, Akif Köten, Şamil İslam Ansiklopedisi: 2/289.

[2] Talat Koçyiğit, Mücteba Uğur, İ. Hakkı Ünal, İmam-Hatib Liseleri İçin Hadis Usulü, 12. sınıf: 85-86.