Namazların Kazası

Bir na­ma­zı vak­tin­de kıl­ma­ya “edâ” vak­tin­den son­ra kıl­ma­ya da “ka­za” de­nir. Vak­tin­de kı­lı­na­ma­yan na­ma­za “fâite” de­nir. Ço­ğu­lu “fevâit”tir.

Namazı bile bile özürsüz olarak vaktinden sonraya bırakmak büyük günahtır.

Nitekim Al­lah Teâlâ şöy­le bu­yu­rur: Eğer (herhangi bir tehlike sebebiyle) korkarsanız (namazı) yaya, yahut binekte (gider) iken kılın. Güvende olduğunuz zaman da, bilmediğiniz şeyleri size öğreten (Allah’ın) öğrettiği gibi Allah’ı anın (ve namazlarınızı kılın).” (Bakara/239)

Namaz kaza edilmekle yerine getirilmiş olur ancak vaktinden sonraya bırakıldığı için Cenab-ı Allah’tan af dilemek lazımdır.

Beş vakit namazın farzlarıyla vitir namazı kaza edilir. Vakit çıktıktan sonra sünnetler kaza edilmez. Yalnız sabah namazını vaktinde kılamayan kimse aynı gün öğlenin vaktine az bir zaman kalıncaya kadar farz ile birlikte sünneti de kaza eder. Kaza namazı kılmak için belirli bir vakit yoktur. Gündüz ve gece her zaman kılınır. Yalnız üç mekruh vakitte, yani; güneş doğarken, güneş tam tepe noktasındayken ve güneş batarken kılınmaz. Bir namazı unutarak vaktinde kılamayan kimse o namazı hatırlayınca kaza eder ve onu içinde bulunduğu vakit namazından önce kılar. Eğer kaza namazını kılıncaya kadar vakit namazının geçeceğinden korkarsa o zaman önce içinde bulunduğu vaktin namazını, sonra da kazaya kalan namazını kılar.

Birkaç vakit namaz kazaya kalmışsa onları sırayla kaza etmek gerekir. Eğer geçmiş namazlar altı vakit veya daha fazla ise sıra ile kılmaya gerek yoktur. Sabah namazının sünnetini kıldığı takdirde farzının yetişemeyeceğini anlayan kimse sünneti kılmaz. “Sünnete başladıktan sonra onu bozup imamla farzı kılar -ve bozduğu sünneti kaza etmesi vacip olur gerekçesiyle- farzdan sonra sünneti kaza eder.” diye ortaya atılan söylenti doğru değildir.

Geçmiş namazları kaza ederken hangi vaktinin namazı olduğunu bilmezse şöyle niyet eder: “Niyet ettim Allah rızası için kazaya kalan ilk sabah namazının farzını kılmaya.” Diğer namazlar içinde kazaya kalan ilk öğle… ilk ikindi… ilk akşam… ilk yatsı… ilk vitir veya kazaya kalan son sabah namazının farzını kılmaya, diğerleri için de son öğle, son ikindi, son akşam, son yatsı ve son vitir namazına diye niyet eder.

Kaza namazlarıyla meşgul olmak nafile namazlar ile meşgul olmaktan daha iyi ve daha önemlidir. Ancak farz namazlar ile kılınan sünnetler bundan müstesnadır. Bunları kılmayıp yerlerine kaza namazı kılmak uygun değildir. Haklarında hadis-i şerîf varid olan kuşluk ve tesbih namazları bu gibi nafileler de böyledir.

Na­ma­zı Dü­şü­ren Özür­ler

Ha­yız ve ni­fas hal­le­rin­de ka­dın­lar­dan na­maz bor­cu dü­şer. Beş va­kit na­maz sü­re­sin­ce ve da­ha faz­la de­vam eden akıl has­ta­lı­ğı ve­ya ba­yıl­ma ya­hut ko­ma ha­lin­de de na­maz bor­cu dü­şer. An­cak bu du­rum­lar beş va­kit ve da­ha az bir sü­re de­vam eder­se ba­kı­lır. Ayıl­dı­ğı za­man ab­dest alıp, if­ti­tah tek­bi­ri ala­cak ka­dar bir za­man kal­mış­sa o vak­tin na­ma­zı­nı ka­za et­me­si ge­re­kir. Mür­te­de ge­lin­ce; mür­ted­lik sü­re­sin­ce ve­ya da­ha ön­ce kıl­ma­dı­ğı na­maz­la­rı ka­za et­me­si ge­rek­mez. Da­ha ön­ce hacc yap­mış­sa, ye­ni­den hac yap­ma­sı ge­re­kir. Da­ru’l-harp­te İslâm’a gi­ren kim­se na­ma­zın farz ol­du­ğu­nu öğ­re­nin­ce­ye ka­dar ma­zur sa­yı­lır. Çün­kü düş­man ül­ke­sin­de dinî emir ve ya­sak­la­rı bil­me­mek özür ka­bul edi­lir.

 

İs­kat-I Sa­lat (Namazın Zimmetten Düşürülmesi)

Herhangi bir sebeple vaktinde kılınamayan ve böylece mükellefin zimmetine borç olarak geçmiş olan namazların bir tek ödeme yolu vardır, o da kaza etmek. Yani geçmiş namazları kılmaktır. Bundan başka namazın zimmetten düşürülmesi için meşru bir yol yoktur.

Tutulamayan oruçlar, namaz gibi değildir. Oruç için fidye verilmesi hakkında delil vardır. Kur’an-ı Kerîm’ de “(Farz kılınan oruç) sayılı günlerdir. Sizden kim, (o günlerde) hasta veya seferde ise o, (tutamadığı) günler sayısınca başka günlerde (oruç tutar. İhtiyarlığından veya tedavisi mümkün olmayan bir hastalıktan dolayı) oruç tutmaya gücü yetmeyenlere, (her güne karşılık) bir yoksulu (sabah akşam) doyuracak bir fidye vermesi (gerekli)dir. Kim de gönülden gelerek (daha fazla) bir ihsanda bulunursa, bu, onun için daha hayırlıdır. Bununla beraber (zor da olsa, işin önemini) bilirseniz, oruç tutmanız, sizin için daha hayırlıdır.” (Bakara/184) buyrulmuştur.

İhtiyarlık veya iyileşme umudu kalmamış, hastalık gibi sürekli mazereti olanlar tutamadıkları oruçların yerine her bir gün için fidye verirler. Fakat kılınamayan namazlar için fidye verileceğine dair bir delil yoktur. Oruç için fidyeye sebep olan acizliği dikkate alarak namaz için de fidye verilmesi oruca kıyas edilemez. Çünkü oruç borcunun fidyeyle ödenmesi orucu makul olmayan misliyle ödemektedir ki (buna cevaz veren delil vardır.) namazında bu şekilde fidyeyle ödenmesini oruca kıyas etmek makul olmayan misliyle ödemeye başka bir şeyi kıyas etmektir ki bu kıyas caiz değildir. Ancak oruçta fidye sebebinin acizlik olduğu ihtimalini dikkate alan bir kısım İslam âlimleri; “Aynı sebep namaz için de söz konusudur. Böyle olmasa bile namaz için verilen fidyeler günahların silinmesine vesile olan bir iyiliktir.” diyerek ima ile de olsa vaktinde kılamadan ve sonradan da kaza edemeden ölen mükellefin kılamadığı namazlar için fidye verilmesini vasiyet etmesini yararlı görmüşlerdir.

İma ile de kılmaya gücü olmadığı namazları kılamayan ve kaza edecek şekilde sağlığına kavuşmadan ölen kimsenin bunlar için fidye verilmesini vasiyet etmesi gerekmez.

Vasiyet edilen fidyeler ölünün geriye bıraktığı malın üçte birinden verilir. Ölünün böyle bir vasiyeti yoksa varislerin fidye vermesi gerekmez. Ancak varislerin teberru olarak fidye vermeleri caizdir. Bir kimse başkalarının yerine namaz kılamaz, oruç tutamaz. Ancak yaptığı ibadetin sevabını başkasına bağışlayabilir. Bazı kimselerin fakirlere para vererek ölü için namaz kıldırmaları ve oruç tutturmalarının aslı yoktur.

So­nuç ola­rak, na­maz, oruç, ye­min ve adak gi­bi borç­lar için, ki­şi­nin ölü­mün­den son­ra fid­ye ve­ri­le­cek­se bu­nun ger­çek­çi ol­ma­sı ge­re­kir. Mü­min, ölümün­den ön­ce bu gi­bi ye­ri­ne ge­ti­re­me­di­ği farz ve va­cip iba­det­le­ri tes­pit ede­rek müm­kün­se sağ­lı­ğın­da iken ka­za ve telâfi et­me­li­dir. Bu müm­kün ol­ma­dı­ğı tak­dir­de ser­ve­ti­nin üç­te bi­ri­ne ka­dar olan kıs­mı­nı vasıyetnâme dü­zen­le­ye­rek bu iş için tah­sis et­me­li­dir. Eğer ay­rı­lan ser­vet bu borç­la­rı kar­şı­la­maz­sa, bun­dan son­ra Cenâb-ı Hakk’ın ki­şi­nin gü­cü­nü aşan bu faz­la­lı­ğı mağ­fi­ret et­me­si umu­lur.

Beyhan Büşra ÖZKUL
Kaynaklar:
  • Feyz’ül Furkan Kur’an-ı Kerim Meali
  • İlmihal / Hamdi DÖNDÜREN / ERKAM Yayınları
  • İslam İlmihali / M. Asım KÖKSAL / Seha Neşriat
  • İslam İlmihali / Lütfi ŞENTÜRK / Seyfettin YAZICI / DİB Yayınları
  • Büyük İslam İlmihali / Ömer Nasuhi BİLMEN / BİLMEN Yayınları