İyi İşleyen Akıl Olarak KAD

Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü kulak, göz ve gönül; bunların hepsi ondan ( ardına düştüğün şeyden ) sorumludur (İsrâ Suresi 36. ayet )

Yaşadığımız bilgi çağında bilgiye ulaşma imkânları arttıkça beraberinde bilgi kirliliği de artmaktadır.Soran, sorgulayan, araştıran, kandırılmayan, dinleyen, tartışan bireyler olmak için kritik analitik düşünme ihtiyacı artmaktadır

Descartes’in metodik şüphe yolu ile ulaştığı “Düşünüyorum o halde varım.” Önermesi önemlidir. Düşünmek var olmanın anlamıdır. Düşünen tek varlık insandır.

Düşünmek aklın ilkeleri doğrultusunda hareket etmektir ki bunlar: özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü halin imkânsızlığı ve yeter sebep ilkesi. Akıl bu ilkeler ile birlikte tümevarım, tümdengelim ve analoji yöntemi ile hakikate ulaşmak ister.

İnsan mantık ilkelerini farkında olmadan kullanır. Yaratılış gereği insan zihni işleyişi bu ilkelere göredir. Söz konusu iyi işleyen akıl veya ideal akıl ise bu anlamda farkındalık gerekiyor. Yanlışlıklara düşmemek için iyi işleyen bir akla sahip olmanın yollarını öğrenmemiz gerekiyor. Allah, ilk insana eşyanın ismini öğretti. İnsan da kendisine bahşedilen akıl nimeti ile eşyanın hakikatine ulaşmaya çalışır.

Hakikate ulaşmak için zihinsel süreçlerin işletimi önemli olmaktadır. Alınan bilgiler tümdengelimsel bir bilgi ise, bunu tek tek ayrıştırıp aralarındaki bağlantıyı delilleriyle düşünmek, kabul etmek ya da etmemektir.

Bazı bilgilerimiz mantık doğrusu olabilir. Ki bu, bir yargının düşünce ilke ve kurallarına uygun olmasıdır. İçeriğe bakılmaz gerçeklikle uyumlu olması önemli değildir. Yargıların birbirleriyle tutarlı olması önemlidir.

Bazı bilgilerimiz deney ve gözlem gerektirmez. Hiçbir bekâr evli değildir denildiğinde, bekâr olma evli olmama anlamına geldiği için gözlem ve deneye başvurulmaz.

Yani bir takım hakikatlere ulaşmak için tek kriter bilimin yöntemi değildir. Bazı bilgiler ise bilgi doğrusu diye adlandırılır. Bu ise dile getirilen yargıların gerçeğe uygun olmasıdır. Örneğin:

  • Bütün insanlar ölümlüdür.
  • Ben de insanım
  • halde ben de ölümlüyüm.

Tümdengelim akıl yürütmesinde olduğu gibi. “Su soğuktur.” yargısına bakalım. Su soğuksa bu bilgi doğru, değilse yanlıştır.

Bilgilerimizin tutarlı veya bir doğruluk değeri taşıyor olması önemlidir. Kritik analitik düşünme bu anlamda olay ve olgulara bakarken indirgemeci bakış açısı ile değil de bütünsel olarak bakmaktır. Farkında olarak düşünmek ve konuşmaktır.

Felsefeci Beyhan Küskü