Hicrî Takvimin Başlangıcı

Bu hicrî takvimin biraz açıklamasını yapmak istiyorum: Biliyorsunuz, Araplar hicrî-kamerî ayları, yâniMuharrem, Safer, Rebiül-evvel, Rebiul-âhir, Cumadel-ûlâ, Cumadel-âhir, Recep, Şaban, Ramazan, Şevval,Zilkàde, Zilhicce diye isimlendirmişlerdir. Yâni birinci ay Muharrem, son ay, on ikinci ay Zilhiccedir. Araplarbu kamerî, hilâli gözlemeye dayalı takvimi, tarihçilerin rivâyetine göre Hazret-i İbrahim AS zamanından berikullanmışlardır. Yâni Hazret-i İbrahim AS oğlu İsmâil’i getirip de, Hâcer vâlidemizle birlikte, şimdi Mekke-iMükerreme’nin olduğu, ama o zaman boş bir saha olan, ekin bitmez, taşlık, kumluk bir vâdi olan yere iskânettiği zamandan beri bu kamerî takvimin ayları kullanılmıştır. Sonra cahiliye devrinde bu ayların kullanılmasında bir takım te’hirler, geciktirmeler, öne almalar ve seneyi on iki ay değil de on üç ay yapmakgibi keyfî uygulamalar olmuştur. Peygamber SAS Efendimiz Vedâ Haccı’nda bu hususa temas ederek, nesîdenilen aylarla oynamanın, onların zamanını değiştirmenin, öne arkaya almanın doğru olmadığını beyanbuyurmuştur. Bu konuda âyet-i kerime de vardır.Ayların oniki olduğunu, oniki ayın bir sene teşkil ettiğini âyet-i kerime de beyan ediyor,bismillahir-rahmanir-rahim:(İnne iddeteş-şuhûri indallàhi isnâ aşere şehran fî kitabillâhi yevme halekas-semâvâti vel-arda minhâ erba’atünhurum) Ayet-i kerimede geçtiği için şer’î bakımdan büyük bir açıklıkla, kesinlikle ifâde edilmiş olduğuna göreon iki ay bir senedir ve senenin dört ayı haram aylardır; çok mübarek, çok muhterem ve çok hürmetine riâyetedilmesi gereken aylardır. Bu dört haram ayın üç tanesi peş peşedir: Zilkâde, Zilhicce ve Muharrem; yâni eskisenenin son iki ayı ve yeni başlayan senenin birinci ayı… Bu aylar hac aylarıdır, hac mevsimidir. Bu aylardaceng ü cidal, kavga, yol kesme vs. gibi şeylerden Araplar son derece sakınırlardı, yapmazlardı. Aralarında kan davası olsa bile bunu görmezlikten gelirlerdi. u dört haram aydan bir tanesi Receb ayıdır. Yâni Ramazan ayından bir önceki aydır. Mübarek üçayların(Receb, Şa’ban, Ramazan) ilkidir. Geçtiğimiz konuşmalarımızda, Receb ayı girdiği zaman bunu güzelceaçıklamıştık.Demek ki şimdi, haccın yapıldığı Zilhicce ayı bitti ve yeni yılın Muharrem ayı başlamış oldu. Yeni yılı bütünâlem-i İslâm’a, müslümanlara kutlu olsun, mutlu olsun diye temennî ediyoruz.Bunun nasıl kararlaştırıldığı hakkında da tarihî bilgi verelim: Peygamber SAS Efendimiz’in zamanında oyörede kullanılan belli bir tarihleme yoktu. Belirli mühim olayları zikrederek, “ondan şu kadar önce, bundanşu kadar sonra” diye anlatırlardı. Meselâ Fil olayı bir mühim olaydı; işte Ebrehe ordusuyla Kâbe’yi yıkmakiçin Arafat’a kadar, Müzdelife’ye kadar içinde fil olan ordusuyla geldi. Fakat ebâbil kuşlarının onların üzerineattıkları taşlarla, ordu münhezim ve perişan oldu.Bu çok mühim bir olay… Kur’an-ı Kerim’de:(Elem tera keyfe feale rabbüke biashabil-fîl…) diye başlayan âyetlerle vukuu anlatılan, Araplarca ma’ruf,meşhur bir olay, çok olağanüstü bir olay. Büyük bir ordu Mekke’nin yakınında kadar geliyor. FakatMekkeli’ler çarpışmadan, bir takım manevî musibetlerle münhezim ve perişan olarak, yenik ekin taneleri gibibitik olarak dönüp gidiyorlar.Bu fil olayı diye geçer. Onun için, Araplar’ın bir olayı anlatacakları zaman, “Fil yılında oldu. Fil yılından ikisene önce oldu. Üç sene sonra oldu.” gibi böyle isimlendirmeleri vardı.Peygamber SAS Efendimiz’in zamanında da buna benzer isimlendirmelere rastlıyoruz. Meselâ Müslümanlar,Kureyş kendilerine çok zulmedince Peygamber Efendimiz’den izin istediler, hicret etmeye izin çıktı; onaSenetül-izn dediler. Böyle bir isimlenedirme… Sonra meselâ mühim vefat hadiselerinin olduğu seneye:Senetül-hüzn dediler. Meselâ, müşriklerle savaşa izin çıktığı zaman, “Onlar size nasıl saldırıyorsa, nasıl sizinlesavaşıyorlarsa siz de karşılık verin, çarpışın!” diye savaşmaya, savunmaya müsâde olunan yıla da,Senetül-kıtal denildi.Tabii bu Peygamber Efendimiz’in hayatında mühim olaylarla bunları anlatmak kolay oldu. Fakat PeygamberEfendimiz’in vefatından sonra bu işte bazı sıkıntılar başladı. Bir olayın vukûnu nasıl anlatacaklar?.. Hazret-iÖmer RA’ın halifeliği zamanında, hicretten 17 yıl geçtiği sırada, Hz. Ömer’in Yemen’e hâkim ve kadı olarakgönderdiği Ebû Mûsâ el-Eş’arî RA, halifeye bir resmî yazı göndermiş; “Şa’ban ayı” diye bir tarih atmış ama,ay ismi var fakat gerisi yok… Tereddüt hâsıl olmuş, mektup Yemen’den halife Ömer’in eline ulaştığı zaman:”Acaba hangi Şa’ban, şu yakındaki Şa’ban mı, yoksa daha önceki Şa’ban mı?..” diye… Bunun üzerineashabdan bazı kimseler ve sevgili büyüğümüz Hz. Ali RA Efendimiz, demişler ki: “Bu olaylar gittikçekarışabilir, bir tarihleme yapmamız lâzım, bu husustaki karışmaları engellememiz gerekiyor.” diye tedbirönermişler, ihtar etmişler, teklif etmişler halifeye…Onun üzerine çeşitli ihtimaller düşünülmüş: “Acaba Rumlar’ın takvimini mi kullanalım, Fürslerin, yâniİranlılar’ın takvimini mi kullanalım?” diye. Fakat onlar güneş takvimi olduğu için, güneş takvimini çöldekiinsanlar hangi alâmetle bilecekler? Onu tesbit etmek ve uygulamak zor olduğundan, yine an’anevî, ayındurumuna göre olan takvim üzerinde karar kılınmış.Biliyorsunuz, Ay Dünya’nın etrafında döner. Bu dönmesi itibârî olarak 29 buçuk gündür. Bu buçuk bazen ayaeklenir 30 gün olur, bazen ötekisinden alınmış, eklenmiş olduğu için 29 gün olur. Ama bunun uygulaması odevrin şartları altında çok kolaydı. Hesap yapılamadığı için haberleşme zor olduğu için, bunun hesaplanmasıgayet kolaydı. Ay 29 günlük devri esnasında dönerken bir noktaya gelir ki Güneş’e yaklaşır, Güneş’le aynıhizaya gelir. Güneş’le olan hizası aynı olunca, ictimâ hâli deniliyor. İctimâ hâlinden sonra, batı ufkunda güneşbattıktan sonra görülen ilk hilâl, yeni ayın başlangıcıdır diye bir herkesin gördüğü bâriz bir işaret olmuştur.Onun için yeni hilâl, Farsça tâbiriyle nev hilâl yeni bir ayın başlangıcıdır. Böylece “Ramazan ne zamangiriyor, Şevval ne zaman giriyor, bayram ne zaman yapmak lâzım, hac ayı Zilhicce ne zaman başladı,

Bu dört haram aydan bir tanesi Receb ayıdır. Yâni Ramazan ayından bir önceki aydır. Mübarek üçayların(Receb, Şa’ban, Ramazan) ilkidir. Geçtiğimiz konuşmalarımızda, Receb ayı girdiği zaman bunu güzelceaçıklamıştık.Demek ki şimdi, haccın yapıldığı Zilhicce ayı bitti ve yeni yılın Muharrem ayı başlamış oldu. Yeni yılı bütünâlem-i İslâm’a, müslümanlara kutlu olsun, mutlu olsun diye temennî ediyoruz.Bunun nasıl kararlaştırıldığı hakkında da tarihî bilgi verelim: Peygamber SAS Efendimiz’in zamanında oyörede kullanılan belli bir tarihleme yoktu. Belirli mühim olayları zikrederek, “ondan şu kadar önce, bundanşu kadar sonra” diye anlatırlardı. Meselâ Fil olayı bir mühim olaydı; işte Ebrehe ordusuyla Kâbe’yi yıkmakiçin Arafat’a kadar, Müzdelife’ye kadar içinde fil olan ordusuyla geldi. Fakat ebâbil kuşlarının onların üzerineattıkları taşlarla, ordu münhezim ve perişan oldu.Bu çok mühim bir olay… Kur’an-ı Kerim’de:(Elem tera keyfe feale rabbüke biashabil-fîl…) diye başlayan âyetlerle vukuu anlatılan, Araplarca ma’ruf,meşhur bir olay, çok olağanüstü bir olay. Büyük bir ordu Mekke’nin yakınında kadar geliyor. FakatMekkeli’ler çarpışmadan, bir takım manevî musibetlerle münhezim ve perişan olarak, yenik ekin taneleri gibibitik olarak dönüp gidiyorlar.Bu fil olayı diye geçer. Onun için, Araplar’ın bir olayı anlatacakları zaman, “Fil yılında oldu. Fil yılından ikisene önce oldu. Üç sene sonra oldu.” gibi böyle isimlendirmeleri vardı.Peygamber SAS Efendimiz’in zamanında da buna benzer isimlendirmelere rastlıyoruz. Meselâ Müslümanlar,Kureyş kendilerine çok zulmedince Peygamber Efendimiz’den izin istediler, hicret etmeye izin çıktı; onaSenetül-izn dediler. Böyle bir isimlenedirme… Sonra meselâ mühim vefat hadiselerinin olduğu seneye:Senetül-hüzn dediler. Meselâ, müşriklerle savaşa izin çıktığı zaman, “Onlar size nasıl saldırıyorsa, nasıl sizinlesavaşıyorlarsa siz de karşılık verin, çarpışın!” diye savaşmaya, savunmaya müsâde olunan yıla da,Senetül-kıtal denildi.Tabii bu Peygamber Efendimiz’in hayatında mühim olaylarla bunları anlatmak kolay oldu. Fakat PeygamberEfendimiz’in vefatından sonra bu işte bazı sıkıntılar başladı. Bir olayın vukûnu nasıl anlatacaklar?.. Hazret-iÖmer RA’ın halifeliği zamanında, hicretten 17 yıl geçtiği sırada, Hz. Ömer’in Yemen’e hâkim ve kadı olarakgönderdiği Ebû Mûsâ el-Eş’arî RA, halifeye bir resmî yazı göndermiş; “Şa’ban ayı” diye bir tarih atmış ama,ay ismi var fakat gerisi yok… Tereddüt hâsıl olmuş, mektup Yemen’den halife Ömer’in eline ulaştığı zaman:”Acaba hangi Şa’ban, şu yakındaki Şa’ban mı, yoksa daha önceki Şa’ban mı?..” diye… Bunun üzerineashabdan bazı kimseler ve sevgili büyüğümüz Hz. Ali RA Efendimiz, demişler ki: “Bu olaylar gittikçekarışabilir, bir tarihleme yapmamız lâzım, bu husustaki karışmaları engellememiz gerekiyor.” diye tedbirönermişler, ihtar etmişler, teklif etmişler halifeye…Onun üzerine çeşitli ihtimaller düşünülmüş: “Acaba Rumlar’ın takvimini mi kullanalım, Fürslerin, yâniİranlılar’ın takvimini mi kullanalım?” diye. Fakat onlar güneş takvimi olduğu için, güneş takvimini çöldekiinsanlar hangi alâmetle bilecekler? Onu tesbit etmek ve uygulamak zor olduğundan, yine an’anevî, ayındurumuna göre olan takvim üzerinde karar kılınmış.Biliyorsunuz, Ay Dünya’nın etrafında döner. Bu dönmesi itibârî olarak 29 buçuk gündür. Bu buçuk bazen ayaeklenir 30 gün olur, bazen ötekisinden alınmış, eklenmiş olduğu için 29 gün olur. Ama bunun uygulaması odevrin şartları altında çok kolaydı. Hesap yapılamadığı için haberleşme zor olduğu için, bunun hesaplanmasıgayet kolaydı. Ay 29 günlük devri esnasında dönerken bir noktaya gelir ki Güneş’e yaklaşır, Güneş’le aynıhizaya gelir. Güneş’le olan hizası aynı olunca, ictimâ hâli deniliyor. İctimâ hâlinden sonra, batı ufkunda güneşbattıktan sonra görülen ilk hilâl, yeni ayın başlangıcıdır diye bir herkesin gördüğü bâriz bir işaret olmuştur.Onun için yeni hilâl, Farsça tâbiriyle nev hilâl yeni bir ayın başlangıcıdır. Böylece “Ramazan ne zamangiriyor, Şevval ne zaman giriyor, bayram ne zaman yapmak lâzım, hac ayı Zilhicce ne zaman başladı.

Muharrem ne zaman başladı?” gibi soruların cevabı, görsel olarak batı ufkuna bakıldığı zaman, hilâlgörününce anlaşılıyor. Yeni hilâl doğduğu zaman, göründüğü zaman yeni bir ay başlamış oluyor. Efendimizbunu kendi hayatında da uygulamış, yeni hilâli gördüğü zaman el açmış, dua eylemiş, Peygamber SASEfendimiz’in:”–Yâ Rabbî bu ayı bizim için bir hilâl-i rüşd ve bereket eyle! Bu ay hakkımızda hayırlı olsun…” diye dualarvar

.İşte o uygulaması çok kolay olan, çok sâde olan, herkes tarafından anlaşılabilir olan ve tarihî, an’anevî olantakvimi seçmişler. Hazret-i Ömer zamanında böylece, takvim meselesi üzerine bir kararlaştırma olmuş.Fakat başlangıcı ne zaman olarak alacaklar, bunu düşünmüşler. Tamam kamerî takvimi kullanacaklar, hilâlesasına göre ayları hesaplayacaklar ama, bu yıllamanın, yılların rakamlandırılmasının, sıralandırılmasınınbaşlangıcı ne olacak?.. Hz. Peygamber SAS Efendimiz’in doğumunu düşünmüşler, fakat doğumunda çeşitlirivâyetler olmuş: “Rebiül-evvel’in on ikisi miydi, sekizimiydi?” diye çeşitli rivâyetler olduğu için onda kararkılmamışlar; vefatı belli, hepsi tarafından biliniyor ama, vefat da bizler için bir hüzünlü olay, bir ayrılık, birfirak olduğu için onu da seçmeyi uygun görmemişler. İslâm’ın izzet ve şevket ve satvetinde çok önemli birolay olan, dönüm noktası olan hicreti seçmişler.Çünkü hicrete kadar müslümanlar Mekke-i Mükerreme’de işkence altında, baskı altında, abluka altında,iktisâdî bakından ezilen, horlanan, işkence gören bir toplum idi. Onun için Mekke’yi terketmek zorunda kalmışlardı, izin öyle çıkmıştı. Ama hicret ettikten sonra, yâni Medineliler: “Yâ Rasûlallah, bize gelin biz sizi bağrımıza basarız, kendimizi koruduğumuz gibi korururuz, mallarımızı canlarımızı koruduğumuz gibi size riâyet ederiz” diye Medine’ye davet ettikten sonra Peygamber Efendimiz Medine’ye hicret edince İslâm’ın hâli,şânı değişti; mâkus olan durum güzel hâle döndü ve müslümanlar orada rahat  yaşamaya başladılar. Sonundada, kendilerine zulmeden müşrikleri yenerek şirki, küfrü Arap diyârından sürdüler, İslâm hâkim oldu…Hz. Ömer zamanında ashab-ı kirâm ve bu işi düşünen mübarek insanlar, –rıdvanullahu aleyhim ecmaîn—bu İslâm’ın hâkimiyetinin, gâlibiyetinin başlangıç noktası Peygamber Efendimiz’in hicreti olduğu için bunuseçtiler. Böylece Peygamber Efendimiz’in Mekke-i Mükerreme’den Medine-i Münevvere’ye hicreti sıfır,başlangıç olarak kabul edildi: “Hicretten önce, hicretten sonra…” diye yıllar isimlendirilmeye başlandı.Yalnız hangi ay seçilecekti?.. An’anevî olan, İbrahim AS’dan beri senenin başlangıcı Muharrem ayıydı. FakatPeygamber SAS Efendimiz, Safer ayının sonunda Mekke-i Mükerreme’den çıkıp Ebûbekr-i SıddîkEfendimiz’le Medine-i Münevvere’ye harekete geçmişti ve önce Kubâ Köyü’ne gelmişti. Orada üç günkaldıktın sonra, 13 Rebiül-evvel’de Medine-i Münevvere’ye dahil olmuştu. Yâni hicret Safer’de başladı,Rebiül-evvel’in ortasına kadar devam etti bu hicret olayı… Bu günler Muharrem, Safer ve Safer’in ortası; aradabir zaman farkı var, işte bu zamanı nasıl yapalım diye düşündüler. Araplar’ın an’anevî yılbaşına dayamayı uygun gördüler ve geriye doğru giderek hicretin olduğu senenin Muharrem’ini esas aldılar. Daha PeygamberEfendimiz Mekke’deyken olan Muharrem ayı, yeni hicrî takvimin başlangıcı oldu. Ondan sonra, “Hicretinbirinci yılı, ikinci yılı, üçüncü yılı…” diye devam etti.

PROF.DR.MAHMUD ES’AD COŞAN (Rh. A)