Hadis Usûlü -45 Sahabe

“Sahib” kelimesinin çoğulu olarak “sahb”, “ashab” veya “sahabe”, Hz. Peygamber’in Müslüman çağdaşlarına denir. Terim anlamı ise, “Müslüman olarak Rasul-i ekrem’i gören ve bu imanla yaşayıp ölen kimse” demektir. Sağını solunu birbirinden ayırabilen veya “sözü anlayıp karşılık verebilen” çocuklar ile âmâlar da sahabi sayılırlar. “Âlem-i manada” ya da “rüya”da Hz. Peygamberi görenlerin sahabi sayılması mümkün değildir. Sahabi olabilme şansı, risaletin ilanından itibaren Hz. Peygamberi, vefatına kadar geçen zaman içinde Müslüman olarak görebilenler için söz konusudur. [1]

İbnu Hacer’in el-İsâbe’de “en doğru” diye tavsîf ettiği târife göre, sahâbî: “Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm)’le kendisine inanmış olarak karşılaşıp İslam üzere ölen kimsedir.” İbnu Hacer devam eder: “Bu tarife, Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm)’le beraberliği uzun olan da girer, kısa olan da; kendisinden hadîs rivayet eden de girer, etmeyen de; O’nunla gazve yapan da girer, yapmayan da; keza O’nu bir kere görmüş ve fakat beraber oturmamış olan da girer, beraber olduğu halde âmâlık gibi bir sebeple görmemiş olan da. Îmân kaydı; Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’la, kâfir olarak karşılaşıp, sonradan iman edeni -şayet imandan sonra tekrar karşılaşmadı ise- hâriç tutar. “Kendisine” tâbirimiz, başkasına inanmış olarak O’nunla karşılaşanı hâriç tutar; Bî’set’ten önce kendisiyle karşılaşan ehl-i kitap gibi. Şöyle bir soru hatıra gelebilir: Ehl-i kitaptan, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm) ile peygamberliğinden önce karşılaşıp, O’nun peygamber olacağına inanan sahabî sayılır mı? Bu ihtimalli duruma, Hz. Peygamber’in ticarî maksatla gittiği Suriye seferinde Busra kasabasında karşılaştığı Rahip Buhayra ve benzerleri dahildir… Sayıca az da olsa iman ettiği halde sonradan irtidâd edip tevbe etmeden ölenler de sahâbî değildir: Ubeydillâh İbnu Cahş, Abdullah İbnu Hatal, Rebî’a İbnu Ümeyye İbni Halef gibi. İrtidaddan dönen sahâbîdir, Resûlullah (aleyhissalâtü vesselâm)’la tekrar görüşmese de, el-Eş’as İbnu Kays gibi…

Bir kimseye sahâbe diyebilmek için şâz olan ve ulemânın çoğunluğu tarafından kabul edilmeyen başka şartlar da ileri sürülmüştür. Bunlardan birine göre şu dört vasıftan biri olmadıkça sahâbi olunamaz:

1- Hz. Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)’le uzun müddet mücâlese (beraberlik).

2- Hz. Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)’den yaptığı bir rivâyetin bilinmesi.

3- Hz. Peygamber (aleyhissalâtü vesselâm)’le gazve yaptığının bilinmesi.

4- Resûlullah (aleyhissalâtü vesselâm)’ın yanında şehîd olması.

Bazıları sahâbeliğin sıhhati için “büluğa ermiş olmak”ı şart koşmuş, bazıları kısa bir müddet için de olsa mücâlese’yi (berâber bir mecliste bulunmayı) şart koşmuştur. Bazıları: “Sahâbelik için ‘Resûlullah (aleyhissalâtü vesselâm)’ı görmek’ yeterlidir” diye mutlak bir ifâde kullanmışsa da bu görmekten maksat ‘temyîz yaşında görmek’dir, böyle kayıtlamak gerekir.”       İbnu Hacer, devamla Resûlullah (aleyhissalâtü vesselâm)’ı vefatından sonra (henüz gömülmeden) görenin durumu münâkaşa götürse de sahabî sayılmaması gerektiğini söyler. Şâir Ebu Züeyb el-Hüzelî gibi.

 

[1] İsmail Lütfi Çakan, Hadis Usulü, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları: 80-81.