Usûl-i Hadis -4

                                                                       HADİS İLMİNİN DALLARI

Hadisin dindeki önemli yeri zamanla müstakil bir ilim hâline dönüşmesine sebep olmuştur. Hadis âlimleri, İslâm’da Kur’ân’dan sonra en önemli yeri işgal eden bu ilim dalını, sahih olanlarını sahih olmayanlardan ayırmak için, hadîsin sened ve metninin araştırılmasını konu edinen bir ilim olarak tanımlamışlardır.

Hadis ilmi üzerinde devamlı gelişen çalışmalar, bazı konularının bağımsız araştırma alanına dönüşmesine yol açmıştır. Bu ilim dalları şunlardır.[1]

  1. Rivâyetü’l-Hadis İlmi
  2. Dirâyetü’l-Hadis İlmi
  3. Cerh ve Ta’dil İlmi (İlmu’l-Cerh ve’t-Ta’dil)
  4. Râvîler Tarihi İlmi (İlmu Tarihu’r-Ruvât)
  5. Hadislerin Vürûd Sebepleri İlmi (İlmu Esbabi Vurudi’l-Hadis)
  6. Garîbu’l-Hadis İlmi
  7. İlelü’l-Hadîs İlmi (İlmu İlelü’l-Hadis)
  8. Muhtelifu’l-Hadîs İlmi
  9. Nâsih ve Mensûh İlmi

 

  1. Rivâyetü’l-Hadis İlmi:

Hz. Peygamber’in sünnetini (hadisler) toplayan, nakleden ilim. Hadislerin yazılı şekillerini ihtivâ eden bütün hadis kitapları (Sahihler, Câmiler, Sünenler, Müsnedler…)’bu ilme âit malzemeyi oluştururlar.

İlmu’l-Hadis Rivayeten de denir. Hz. Peygamber’e nisbet edilen söz, fiil, takrir ve vasıfların sağlam esaslarla nakline ait bir ilimdir. Hadislerin lafızlarını tesbite yarayan terimler de Rivayetü’l-hadis ilminin konusuna girer.

Buradan anlaşılıyor ki, Rivayetü’l-Hadis ilminin konusu doğrudan doğruya Hz. Peygamber’in sözleri, fiilleri, takrirleri ve sıfatları; yani ona ait özelliklerdir.

Bu ilmin tesbit ettiği sağlam hadisleri tesbit ve nakil esasları, Hz. Peygamber’e ait hadisleri naklederken yanlışlık yapmamak yollarını göstermesi bakımından çok önemlidir. Bunun içindir ki, Rivayetü’l-hadis ilmine gösterilen itina, Sünnetin tesbit ve nakledilmesi sırasında hata yapmaya engel kabul edilmiştir.

Bu konuda yazılan eserler: Hadislerin ilk tedvininden itibaren yazılan eserler Rivayetü’l-Hadis ilmine ait eserler kabul edilir. İbnu Şihab’dan sonra İbnu Cureyc (Mekke’de), el-Evzai (Şam’da), Süfyanu’s-Sevri (Kufe’de), Hammad b. Seleme (Basra’da) hadisleri ilk tedvin edenler sayılır. Sonraları bunların eserlerine el-Kutub-i Sitte ashabının eserleri de eklenmiştir.

  1. Dirâyetü’l-Hadis İlmi:

Hadislerin sıhhat durumlarını tesbit için, sened ve metnin durumlarını anlamaya imkân veren ilim dalıdır.

Rivayet, rivayet esasları ve çeşitleri, rivayete ait hükümler, ravilerin özellikleri, bir ravide bulunması gerekli şartlar, nakledilen hadislerin çeşitleri gibi konulara ait bir ilimdir. İlmu’l-Hadis Dirayeten de denir. Sünnetin nakli ile nakilde isnad silsilesi kurmak esasına dayanır.

Tarifde geçen rivayet esaslarından maksat, sema, arz, kıraat, icazet gibi hadis rivayet metodlarıdır. Rivayete ait hükümlerden maksat ise kabul veya reddir.

Nakledilen hadis çeşitleri, cami, sünen, müsned, mu’cem, cüz, müstahrec, müstedrek gibi eserlerde nakledilenlerdir. Demek oluyor ki, Dirayetü’l-Hadis ilmi, çeşitli eserlerde tasnif edilerek yazılmış hadisler hakkında kabul veya red hükmünü verebilmek için, onları değişik yönleriyle ele almaktadır. Bu ilmin konusu kısaca, kabul veya red yönünden hadisler ve ravileridir. [2]

  1. Cerh ve Ta’dil İlmi (İlmu’l-Cerh ve’t-Ta’dil):

Sahâbeden itibaren bütün hadis râvîlerinin doğruluk ve güvenirlik durumlarının incelendiği bir ilim dalıdır. Genellikle râvîler isimlerine ve künyelerine göre alfabetik bir tarzda sıralanır ve her birinin hayatı, kimlerden hadis rivâyet ettiği, kimlere hadis naklettiği, râvîler arasındaki yeri, adâlet ve zabt yönünden durumu, kendisi hakkında hadis münekkidlerinin görüşü… teknik tâbirlerle ifade edilir. İlk asırlardan itibaren pek çok kıymetli eserin kaleme alındığı bu ilim dalında, İbn Ebi Hâtim er-Razi’nin “el-Cerh ve’t-Ta’dil” adlı kıymetli bir kitabı vardır.

Cerh, sözlükte silahla yaralamak, dürtmek, bir yarayı deşmek manalarına gelir. Ta’dil ise düzeltmek, hakkını vermek, temizlemek demektir. Cerh ve ta’dil hadis ravilerini eleştirerek onların özel hayatlarında ve hadis rivayetinde kusur ve ayıp sayılan hallerini ya da güvenilir olduklarını açığa çıkarmak demektir. Cerh ve ta’dil ilmi ravilerde hadis rivayetinde kusur sayılan bazı hallerin bulunup bulunmadığını araştıran ilimdir.

Cerh ve Ta’dil, Tarihu’r-Ruvat gibi Hadis Ricali İlminin bir bölümüdür. Hadis ilminde ileri dereceyi almış bir alimin, bir raviyi İslam Dini’nin emir ve yasaklarına aykırı hareket, yalancılık ve hadis rivayet kaidelerine uymamak gibi bir sebeple tenkit edip rivayetini çürüğe çıkarmasına cerh denir. Ta’dil ise araştırma sonucu ravinin kötülüklerden uzak, dürüst, İslamiyet’in emir ve yasaklarına bağlı hafıza bakımından kusursuz olduğunun tesbit edilmesidir. İşte Cerh ve Ta’dil İlmi, yukarıda gördüğümüz cerh ve ta’dil konusundaki ilimdir. Bir başka deyişle hadis ravilerinin güvenilir olup olmadığını ortaya koyma ilmidir.

Cerh ve Ta’dil İlminin önemli kaynak eserleri:

  1. a) Kitabu’l-Cerh ve’t-Ta’dil, İbnu Ebi Hatim er-Razi (240-327 h./854-938m.)
  2. b) el-Kâmil, İbnu Adiyy (277-327h./690-938m.)
  3. c) Mizanu’l-İ’tidal, ez-Zehebi (673-748h./1274-1337m.)
  4. d) Lisanu’l-Mizan, İbn Hacer el-Askalani.
  5. e) Cerh ve’t-ta’dil, İbn Ebi Hatim er-Razi. [3]

[1] İsmail lütfü Çakan, Akif Köten, Şamil İslam Ansiklopedisi: 2/289.

[2] Talat Koçyiğit, Mücteba Uğur, İ. Hakkı Ünal, İmam-Hatib Liseleri İçin Hadis Usulü, 12. sınıf: 83.

[3] Aynı kaynaklar